توصیه های پیشگیری
توصیه های پیشگیری
۱. نعمت‌های خود را در معرض نگاه همگان قرار ندهید
یکی از نکات مهم در پیشگیری از چشم‌زخم، پرهیز از خودنمایی، تفاخر و نمایش افراطی نعمت‌هاست. هر انسانی ظرفیت روحی یکسانی ندارد و گاهی آشکار کردن بی‌حسابِ دارایی‌ها، موفقیت‌ها، زیبایی‌ها یا خوشبختی‌ها می‌تواند زمینه حسادت یا توجه‌های آسیب‌زا را فراهم کند. به همین دلیل، عاقلانه است که انسان همه جزئیات زندگی و داشته‌های خود را برای هر کسی بازگو نکند و برخی نعمت‌ها را از افراد حسود، بدبین یا ناسالم پنهان نگه دارد.
این توصیه به معنای انزوا یا بدبینی به همه مردم نیست؛ بلکه نوعی مراقبت خردمندانه در روابط اجتماعی است. در روایات نیز از معاشرت دائمی با افراد شدیداً حسود یا دارای آشفتگی‌های روحی نهی شده است.
۲. درباره چشم‌زخم دچار وسواس نشوید
نگاه دینی، انسان را به تعادل دعوت می‌کند. نه باید هر اتفاقی را به چشم‌زخم نسبت داد و نه اصل آن را انکار کرد. افراط در این مسئله می‌تواند انسان را گرفتار اضطراب، سوءظن و تلقین‌های منفی کند. مؤمن باید در کنار رعایت توصیه‌های معنوی، آرامش، توکل و سلامت روانی خود را حفظ کند و بداند که هیچ اثری بدون اذن الهی تحقق نمی‌یابد.
۳. هنگام ترس از چشم‌زخم ذکر «ما شاء الله» بگویید
امام صادق علیه‌السلام فرمودند:
«الْعَيْنُ حَقٌّ وَلَيْسَ تَأْمَنُهَا مِنْكَ عَلَى نَفْسِكَ وَلَا مِنْكَ عَلَى غَيْرِكَ، فَإِذَا خِفْتَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَقُلْ: مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ ثَلَاثًا.»
(مكارم الأخلاق، ص۳۸۶ ؛ بحار الأنوار، ج۶۰، ص۲۴)
ترجمه:
«چشم‌زخم حقیقت دارد و انسان حتی از چشم خود نسبت به خودش یا دیگران در امان نیست. پس هرگاه از چنین چیزی ترسیدی بگو: “ما شاء الله، لا قوة إلا بالله العلي العظيم” سه بار.»
این روایت نکته مهمی را بیان می‌کند: چشم‌زخم همیشه از روی حسادت نیست؛ بلکه گاهی حتی تحسین شدید و توجه بیش از اندازه نیز می‌تواند منشأ آن باشد. به همین دلیل، ذکر خدا و توجه دادن دل به قدرت الهی، از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری دانسته شده است.
۴. هنگام دیدن نعمت دیگران، برایشان برکت بخواهید
امام صادق علیه‌السلام فرمودند:
«مَنْ أَعْجَبَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَلْيُبَارِكْ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ.»(الكافي، ج۲، ص۴۷۰ ؛ بحار الأنوار، ج۶۰، ص۲۵)
«هرگاه چیزی از برادر مؤمنش او را به شگفت آورد، برای او طلب برکت کند؛ زیرا چشم‌زخم حقیقت دارد.»
در روایت دیگری آمده است:
«مَنْ أَعْجَبَهُ شَيْءٌ مِنْ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ فَلْيُكَبِّرْ عَلَيْهِ فَإِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ.»(بحار الأنوار، ج۶۰، ص۲۵)
«هرگاه چیزی از برادر مؤمنش او را به شگفت آورد، تکبیر بگوید [و نام خدا را بر زبان جاری کند]؛ زیرا چشم‌زخم حقیقت دارد.»
همچنین پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:
«اَلْعَيْنُ حَقٌّ … فَإِذَا نَظَرَ أَحَدُكُمْ إِلَى إِنْسَانٍ أَوْ دَابَّةٍ أَوْ شَيْءٍ حَسَنٍ فَأَعْجَبَهُ فَلْيَقُلْ: آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّهُ عَيْنُهُ.»(بحار الأنوار، ج۶۰، ص۱۸)
«چشم‌زخم حقیقت دارد… پس هرگاه یکی از شما انسان، حیوان یا چیز زیبایی را دید و از آن خوشش آمد، بگوید: “به خدا ایمان آوردم و خدا بر محمد و آل محمد درود فرستد”، که در این صورت چشم او زیانی نخواهد رساند.»
بنابراین، در فرهنگ دینی توصیه شده است که هنگام دیدن چیزی چشمگیر از دیگران، به‌جای خیره شدن صرف یا تحسین بدون ذکر خدا، عباراتی مانند «ما شاء الله»، «بارک الله» یا «اللهم بارک» گفته شود.
۵. خواندن سوره‌های فلق و ناس پیش از حضور در جمع
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
«إِذَا تَهَيَّأَ أَحَدُكُمْ تَهْيِئَةً تُعْجِبُهُ فَلْيَقْرَأْ حِينَ يَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ: الْمُعَوِّذَتَيْنِ، فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّهُ شَيْءٌ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى.»(الكافي، ج۲، ص۴۷۱ ؛ وسائل الشيعة، ج۷، ص۱۱۱)
«هرگاه یکی از شما خود را به شکلی آراست که از ظاهرش خوشش آمد، هنگام خروج از خانه سوره‌های فلق و ناس را بخواند؛ زیرا به اذن خدا چیزی به او آسیب نمی‌رساند.»
این دو سوره در روایات، از مهم‌ترین ابزارهای حفاظتی در برابر شرور پنهان، حسادت و چشم‌زخم معرفی شده‌اند.