مصداق دوم: خواب
مصداق دوم: خواب
هر شب که چشمانمان را می‌بندیم و به خواب می‌رویم، در واقع بلیت سفری شگفت‌انگیز و اسرارآمیز را در دست می‌گیریم؛ سفری به دنیایی که در آن نه محدودیت زمان وجود دارد و نه حصار مکان. اما واقعاً در این ساعات تاریک شب چه اتفاقی برای ما می‌افتد؟ آیا خواب فقط یک استراحت فیزیکی برای مغز و بدن است یا رازی بزرگتر در پسِ آن نهفته است؟ بیایید با نگاهی جذاب، ساده و کاربردی از منظر اسلام به این پدیده روزمره اما شگفت‌انگیز بپردازیم.
خواب چیست؟
از نگاه علوم تجربی، خواب یک فرآیند بیولوژیکی برای بازسازی سلول‌ها، تنظیم فعالیت‌های عصبی و استراحت مغز است. اما قرآن و معارف اسلامی نگاهی عمیق‌تر به این پدیده دارند و خواب را تنها یک نیاز جسمی نمی‌دانند، بلکه آن را بخشی از نظام حکیمانه آفرینش معرفی می‌کنند.
قرآن کریم در اشاره‌ای کوتاه اما پرمعنا می‌فرماید:
«وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا» (النبأ، ۹)
ترجمه: «و خواب شما را مایه آرامش و استراحت قرار دادیم.»
واژه «سُبات» در زبان عربی از ریشه «سبت» به معنای قطع شدن و بریدن از فعالیت است. یعنی خداوند خواب را حالتی قرار داده که در آن ارتباط انسان با تلاش‌ها، خستگی‌ها و فشارهای زندگی روزانه قطع می‌شود تا جسم و روح فرصت بازسازی و آرامش پیدا کنند. به همین دلیل خواب در نگاه قرآن صرفاً خاموش شدن بدن نیست، بلکه نوعی توقف موقت در فعالیت‌های انسان برای تجدید نیرو است.
اما اسلام علاوه بر این بُعد طبیعی، حقیقت عمیق‌تری نیز برای خواب بیان می‌کند. در فرهنگ اسلامی، خواب شباهتی با مرگ دارد و از آن به عنوان «مرگ کوچک» یاد شده است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بیانی کوتاه و بسیار پرمعنا می‌فرمایند:
«النَّوْمُ أَخُو الْمَوْتِ»(بحار الأنوار، ج۷۳، ص۱۸۹)
یعنی: «خواب برادر مرگ است.»
در واقع، وقتی انسان می‌خوابد، تمرکز و تدبیر روح نسبت به بدن تا حدی کاهش می‌یابد و ارتباط او با دنیای مادی ضعیف‌تر می‌شود. به همین دلیل انسان از محیط اطراف خود بی‌خبر می‌شود و وارد حالتی متفاوت از بیداری می‌گردد.
قرآن کریم این حقیقت را در آیه‌ای بسیار عمیق چنین بیان می‌کند:
«اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى»
(الزمر، ۴۲)
ترجمه: «خداوند جان‌ها را هنگام مرگشان به طور کامل می‌گیرد، و نیز جان کسانی را که نمرده‌اند در حال خوابشان (می‌گیرد)؛ پس جان‌هایی را که مرگ بر آن‌ها حتمی شده نگه می‌دارد و جان‌های دیگر را تا زمانی معین بازمی‌فرستد.»
بر اساس این آیه، خواب نوعی قبض روح به صورت موقت است. یعنی هر شب هنگام خواب، روح انسان تا حدی از بدن جدا می‌شود؛ اگر زمان مرگ فرا رسیده باشد، این جدایی کامل می‌شود و روح دیگر بازنمی‌گردد، اما اگر هنوز اجل انسان نرسیده باشد، روح دوباره به بدن بازگردانده می‌شود و انسان بیدار می‌شود.
خواب های بیان شده در قرآن
خواب حضرت ابراهیم (علیه‌السلام)
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَىٰ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (الصافات: )
پس وقتی با او به مقام سعی و کوشش رسید، گفت: ای پسر عزیزم، من در خواب می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم، پس بنگر رأی تو چیست؟ گفت: ای پدر، آنچه را مأمور شده‌ای انجام ده، ان‌شاءالله مرا از شکیبایان خواهی یافت.
خواب حضرت یوسف (علیه‌السلام)
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ (يوسف: )
آنگاه که یوسف به پدر خود گفت: ای پدر، من در خواب یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم، دیدم که برای من سجده می‌کنند.
خواب پادشاه مصر
وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَىٰ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ ۖ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (يوسف: )
و پادشاه گفت: من در خواب هفت گاو چاق را دیدم که هفت گاو لاغر آن‌ها را می‌خورند، و هفت خوشه سبز و [هفت خوشه] خشکیده دیگر. ای بزرگان، اگر خواب تعبیر می‌کنید، درباره خوابم به من نظر دهید.
خواب هم‌زندانی‌های حضرت یوسف (علیه‌السلام)
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ ۖ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا ۖ وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ ۖ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ ۖ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (يوسف: )
و دو جوان با او به زندان درآمدند. یکی از آن دو گفت: من در خواب می‌بینم که انگور می‌فشارم. و دیگری گفت: من در خواب می‌بینم که بر سر خود نان می‌برم و پرندگان از آن می‌خورند. ما را از تعبیر آن آگاه کن که ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم.
خواب پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) پیش از جنگ بدر
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا ۖ وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ ۗ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (الأنفال: )
[یاد کن] هنگامی را که خداوند آنان را در خوابت به تو اندک نشان داد؛ و اگر آنان را بسیار نشان می‌داد، قطعاً سست می‌شدید و در کار [جنگ] به نزاع می‌پرداختید، ولی خداوند سلامت داشت [و شما را حفظ کرد]، چرا که او به راز سینه‌ها داناست.
خواب پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) درباره فتح مکه
لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ ۖ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ۖ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (الفتح: )
حقا که خداوند رؤیای پیامبر خود را به حق راست گردانید که قطعاً شما ان‌شاءالله با امنیت وارد مسجدالحرام خواهید شد در حالی که سرهای خود را تراشیده و [موهای خود را] کوتاه کرده‌اید و نمی‌ترسید. پس او چیزی را دانست که شما نمی‌دانستید و پیش از آن پیروزی نزدیکی قرار داد.