نسبت خواب با روح و نفس و اقسام خواب
نسبت خواب با روح و نفس
برای درک بهتر نسبت خواب با روح، بیایید از یک مثال ساده استفاده کنیم. فرض کنید روح شما مانند خورشید است و بدن شما مانند یک آینه. در طول روز، خورشیدِ روح مستقیماً به آینهِ بدن می‌تابد و تمام اعضای بدن فعال و بیدارند. اما هنگام خواب، این خورشید از آینه روی برمی‌گرداند؛ با این حال، هنوز شعاع ضعیفی از نور آن روی بدن باقی است تا قلب بتپد و نفس بکشیم.
وقتی روح از قفس تنگ بدن مادی کمی آزاد می‌شود، در عوالم دیگر به پرواز درمی‌آید. به همین دلیل است که در خواب می‌توانیم مسافت‌های طولانی را در یک لحظه طی کنیم، با افرادی که سال‌هاست از دنیا رفته‌اند صحبت کنیم و حتی از آینده خبردار شویم.اما
آیا هرچه در خواب می‌بینیم حقیقت دارد؟
پاسخ منفی است. مسیر حرکت روح در خواب به شدت به دغدغه‌های روزمره (نفسانیات)، میزان پاکیِ درون و ورودی‌های ذهن ما بستگی دارد.
با وجود اینکه خواب بستر پرواز روح و رهایی موقت آن از قفس تن است، اما هر پروازی به مقصد اعلا نمی‌رسد و هرچه در این سفر دیده می‌شود، حقیقتِ محض نیست. دلیل این امر آن است که روح انسان در هنگام خواب، کاملاً از تعلقات، ورودی‌ها و حالات بیداری جدا نمی‌شود. در واقع، مسیر، کیفیت و ارتفاع این پرواز، وابستگی مستقیمی به «دغدغه‌های روزمره (نفسانیات)»، «میزان پاکیِ درون» و «ورودی‌های ذهن» دارد.
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در یک دسته‌بندی بسیار کاربردی، خواب‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کنند: «الرُّؤْيا ثَلاثَةٌ: بُشْرى مِنَ اللَّهِ، وَ تَحْزينٌ مِنَ الشَّيْطانِ، وَ الَّذي يُحَدِّثُ بِهِ الإِنْسانُ نَفْسَهُ فَيَراهُ في مَنامِهِ» ( بحار الأنوار , جلد۵۸ , صفحه۱۹۱).
ترجمه: «خواب‌ها سه دسته‌اند: یا مژده‌ای از سوی خدا هستند، یا اندوهی از سوی شیطان‌اند، و یا چیزی است که انسان در بیداری با خود نجوا کرده و همان را در خواب می‌بیند.»
با خوابی که می بینیم چه کنیم؟
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در روایتی جامع، نقشه راه دنیای خواب را برای ما ترسیم کرده‌اند: «وَ اَلرُّؤْيَا ثَلاَثٌ فَالرُّؤْيَا اَلصَّالِحَةُ بُشْرَى مِنَ اَللَّهِ وَ اَلرُّؤْيَا مِنْ تَحْزِينِ اَلشَّيْطَانِ وَ اَلرُّؤْيَا مِمَّا يُحَدِّثُ اَلرَّجُلُ نَفْسَهُ» (خواب‌ها سه دسته‌اند: خواب شایسته که بشارتی از سوی خداست، خوابی که مایه اندوهگین ساختن از سوی شیطان است، و خوابی که بازتابِ نجواها و درگیری‌های ذهنی خود انسان است) (بحار الأنوار، ج۵۸، ص۱۹۲). بر اساس این بیان نورانی، خواب‌های ما به سه دسته کاملاً مجزا تقسیم می‌شوند:
۱. خواب‌های نفسانی (بازتاب افکار و روزمرگی‌ها)
دسته اول در کلام پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با عبارت «وَ اَلرُّؤْيَا مِمَّا يُحَدِّثُ اَلرَّجُلُ نَفْسَهُ» توصیف شده است. این خواب‌ها صرفاً بازتاب همان افکار، دغدغه‌ها، ترس‌ها، آرزوها و حتی نیازهای جسمی ما در طول روز هستند. ذهن انسان مانند دوربینی در حال ضبط اتفاقات است و وقتی می‌خوابیم، نفس و ذهن ما این اطلاعات خام را به شکل خواب پخش می‌کند. کسی که تمام روز درگیر یک آزمون سخت بوده، شب خواب گم کردن برگه امتحان را می‌بیند.
دستور عملی: این خواب‌ها مطلقاً هیچ تعبیری ندارند. نباید ذهن خود را درگیر آن‌ها کنید یا به دنبال پیام پنهانی در آن‌ها بگردید. این‌ها صرفاً تخلیه روانی و ذهنی شما هستند.
۲. خواب‌های شیطانی (عملیات از بین بردن آرامش)
دسته دوم با عبارت «وَ اَلرُّؤْيَا مِنْ تَحْزِينِ اَلشَّيْطَانِ» (خوابی برای اندوهگین ساختن از سوی شیطان) معرفی شده است. کابوس‌های آشفته، خواب‌های ترسناک، دیدن اتفاقات ناگوار برای عزیزان، یا خواب‌هایی که احساس یأس و اضطراب شدیدی به همراه دارند، کار شیطان است. هدف شیطان از این خواب‌ها فقط یک چیز است: غمگین کردن و به هم ریختن آرامش مؤمن تا روز خود را با استرس آغاز کند.
دستور عملی : پیامبر (ص) در همین روایت دقیقاً به ما می‌گویند با این خواب‌ها چه کنیم: «وَ إِذَا رَأَى أَحَدُكُمْ مَا يَكْرَهُ فَلْيَقُمْ وَ لْيَتْفُلْ وَ لاَ يُحَدِّثْ بِهِ اَلنَّاسَ… وَ إِنْ رَأَى شَيْئاً يَكْرَهُهُ فَلاَ يَقُصَّهُ عَلَى أَحَدٍ وَ لْيَقُمْ يُصَلِّي».
اگر خواب بدی دیدید که از آن کراهت داشتید:
- از جا بلند شوید.
- سمت چپ خود به صورت نمادین «تُف» کنید (کنایه از طرد کردن شیطان).
- مهم‌ترین قانون: این خواب را برای هیچ‌کس تعریف نکنید. تعریف کردن خواب بد، به آن قدرت و اثر روانی می‌دهد.
- بلند شوید و نماز بخوانید (یا وضو بگیرید و ارتباط خود را با خدا تازه کنید).
بدانید که این خواب‌ها هیچ حقیقتی ندارند و هیچ اتفاق بدی در انتظار شما نیست.
۳. رؤیای صادقه (پیام‌هایی از عالم غیب)
دسته سوم «فَالرُّؤْيَا اَلصَّالِحَةُ بُشْرَى مِنَ اَللَّهِ» (خواب شایسته، بشارتی از سوی خداست) نام دارد. این خواب‌ها بسیار ارزشمند و روزنه‌ای به سوی عالم غیب هستند. راز رسیدن به این خواب‌ها در همین روایت چنین بیان شده: «أَصْدَقُهُمْ رُؤْيَا أَصْدَقُهُمْ حَدِيثاً» (راستگوترین شما در خواب دیدن، کسی است که در بیداری راستگوتر است). کسی که زبانش پاک باشد، روحش توانایی دریافت حقایق را پیدا می‌کند.
اما رؤیاهای صادقه، خود به دو نوع کاملاً متفاوت تقسیم می‌شوند:
نوع اول: رؤیای مستقیم و صریح (بدون نیاز به تعبیر)
در این نوع خواب، روح آن‌قدر شفاف است که حقیقت را دقیقاً همان‌طور که هست، صریح و بدون پرده می‌بیند. آنچه در خواب دیده شده دقیقاً در بیداری رخ می‌دهد یا دستور مستقیمی است که باید اجرا شود و هیچ نیازی به تعبیر ندارد.
بارزترین مثال آن، خواب حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) برای ذبح اسماعیل (علیه‌السلام) است: «يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ» (ای پسر عزیزم، من در خواب می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم) (الصافات: ۱۰۲). ایشان دقیقاً عمل ذبح را صریحاً در خواب دیدند و بدون اینکه آن را تعبیر کنند، برای اجرای همان کار اقدام کردند. بسیاری از خواب‌های صریح دیگر در قرآن نیز از این دسته‌اند.
نوع دوم: رؤیای غیرمستقیم و تمثیلی (نیازمندِ تعبیر)
بیشتر رؤیاهای صادقه‌ای که ما انسان‌های عادی می‌بینیم از این دسته است. در این حالت، روح حقیقتی را در عالم بالا درک می‌کند، اما وقتی می‌خواهد این حقیقت را به ذهن و حافظه منتقل کند، نفسِ انسان آن حقیقتِ مجرد را در قالب اشکال و تصاویر مادیِ دنیوی بازسازی می‌کند. به این کار «تَمَثُّل» می‌گویند. یعنی ما خودِ حقیقت را نمی‌بینیم، بلکه لباسِ دنیاییِ آن حقیقت (تمثلِ آن) را می‌بینیم.
به همین دلیل، این خواب‌ها پر از نماد هستند و حتماً نیاز به تعبیر دارند. تعبیر یعنی عبور کردن از این ظاهرِ نمادین و رسیدن به آن باطن و حقیقت اصلی. این کار از عهده هر کسی برنمی‌آید و علمی خاص می‌طلبد.
مثال بارز: خواب‌های قصه حضرت یوسف (علیه‌السلام) در قرآن. پادشاه مصر هفت گاو لاغر را می‌بیند که هفت گاو چاق را می‌خورند. گاو لاغر در اینجا «تَمَثُّلِ» قحطی و خشکسالی است و گاو چاق تمثلِ سال‌های فراوانی. خودِ گاو موضوعیت ندارد، بلکه نماد “سال” است. یا خواب زندانیان که یکی فشردن انگور را دید و دیگری خوردن پرندگان از سبد نان روی سرش را؛ همه این‌ها نمادهایی بودند که فقط فردی با علم الهی مانند حضرت یوسف توانست از ظاهرِ آن‌ها عبور کرده و حقیقت پنهانشان را تعبیر کند.
دستور عملی برای رؤیای صادقه: در پایان روایت دستور داده شده: «فَإِنْ رَأَى أَحَدُكُمْ رُؤْيَا تُعْجِبُهُ فَلْيَقُصَّهَا إِنْ شَاءَ» (پس اگر کسی از شما خوابی دید که او را شادمان کرد، اگر خواست آن را بازگو کند) (بحار الأنوار، ج۵۸، ص۱۹۲). خوابِ خوب را با شکرگزاری بپذیرید و آن را تنها برای افراد مؤمن، عاقل و خیرخواه تعریف کنید تا با دیدی مثبت آن را برایتان تعبیر کنند.