حفاظت و درمان
حفاظت و درمان
جواز استفاده از دعا و رُقیه برای چشم‌زخم
در فرهنگ اسلامی، در کنار توصیه‌های پیشگیرانه برای دور ماندن از چشم‌زخم، از «رُقیه» نیز به‌عنوان یکی از راه‌های درمان یاد شده است. رقیه در اصطلاح روایی، به دعاها، ذکرها و تعویذهای مشروعی گفته می‌شود که برای طلب شفا، دفع آسیب و پناه بردن به خدا خوانده می‌شود. اصل این مسئله در سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و اهل‌بیت علیهم‌السلام مورد تأیید قرار گرفته است.
از امام کاظم علیه‌السلام نقل شده است:
«أَصَابَ رَجُلٌ لِرَجُلٍ بِالْعَيْنِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ: الْتَمِسُوا لَهُ مَنْ يَرْقِيهِ.»(قرب الإسناد، ص۱۱۰، ح۳۸۱)
«مردی، مرد دیگری را چشم زد. این ماجرا را به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله خبر دادند. پیامبر فرمودند: برای او کسی را پیدا کنید که رقیه بخواند.»
این روایت نشان می‌دهد که اصلِ استفاده از دعا و اذکار مشروع برای درمان چشم‌زخم، مورد پذیرش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله بوده است. در واقع، هنگامی که فردی دچار آسیب می‌شد، تنها به ترس و نگرانی بسنده نمی‌کردند، بلکه با دعا، ذکر خدا و توسل، در پی درمان معنوی نیز بودند.
البته اهل‌بیت علیهم‌السلام در این مسئله مرز روشنی میان «رقیه مشروع» و کارهای خرافی قرار داده‌اند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:
«لاَ بَأْسَ بِالرُّقَى مِنَ الْعَيْنِ وَالْحُمَّى وَالضِّرْسِ وَكُلِّ ذَاتِ هَامَّةٍ لَهَا حُمَةٌ إِذَا عَلِمَ الرَّجُلُ مَا يَقُولُ، لاَ يُدْخِلْ فِي رُقْيَتِهِ وَعُوذَتِهِ شَيْئاً لاَ يَعْرِفُهُ.»(وسائل الشيعة، ج۶، ص۲۳۶)
«رقیه خواندن برای چشم‌زخم، تب، دندان‌درد و هر موجود زهرآگینی اشکالی ندارد؛ به شرط آنکه انسان بداند چه می‌گوید و چیزی را که نمی‌شناسد وارد رقیه و تعویذ خود نکند.»
این روایت بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد که اسلام هر دعا، طلسم یا نوشته نامفهومی را تأیید نمی‌کند. رقیه باید روشن، مشروع و مبتنی بر ذکر خدا، آیات قرآن و دعاهای معتبر باشد، نه الفاظ مجهول، نمادهای ناشناخته یا اعمالی که ریشه‌ای در دین ندارند.
نسخه عمومی
1. حرز امام جواد (علیه‌السلام)
حرز امام جواد (ع) قدرتمندترین و مشهورترین دعای محافظتی در میان شیعیان است. در بخشی از متن حرز کبیر ایشان که مستقیماً به دفع چشم‌زخم و نگاه‌های آسیب‌رسان اشاره دارد، می‌خوانیم: «…وَ أُعِيذُ صَاحِبَ كِتَابِي هَذَا… مِنْ شَرِّ كُلِّ عَيْنٍ سَاحِرَةٍ وَ خَاطِئَةٍ وَ مِنْ شَرِّ كُلِّ عَيْنٍ حَاسِدَةٍ…» (مهج الدعوات و منهج العنايات، ص۳۹).
ترجمه: «…و پناه می‌دهم صاحب این نوشته را… از شر هر چشم افسونگر و خطاکار، و از شر هر چشم حسودی…».
به همراه داشتن این حرز حصاری فولادین در برابر چشم‌زخم، حسادت‌ها و آسیب‌های ماورائی ایجاد می‌کند. برای در امان ماندن از نگاه‌های شور و چشم‌زخم، آیت‌الله بهجت (ره) نیز اکیداً توصیه می‌فرمودند: «حرز امام جواد علیه‌السلام همیشه همراه خود داشته باشید؛ این حرز بر پوست آهو نوشته می‌شود و بهتر است به بازوی دست راست بسته شود» (سایت رسمی حفظ و نشر آثار آیت الله بهجت ره).
۲. تلاوت و نصب آیة الکرسی
آیت‌الله بهجت (ره) علاوه بر تأکید بر خواندن فراوان این آیات (آیات ۲۵۵ تا ۲۵۷ سوره بقره)، می‌فرمودند: «آیت‌الکرسی را فراوان بخوانید و آن را نوشته و در خانه نصب کنید»؛ مراد ایشان قرار دادن متن آن در اتاق‌های مختلف منزل بود که برای دفع سحر و ایمنی از چشم‌زخم بسیار مؤثر است (سایت رسمی حفظ و نشر آثار آیت الله بهجت ره).
نسخه اختصاصی چشم زخم
۱. همراه داشتن آیات مخصوص
در برخی روایات توصیه شده است که برای محافظت از اشیا یا اموالی که ممکن است در معرض چشم‌زخم قرار بگیرند، آیات خاصی از قرآن نوشته و همراه آن قرار داده شود.
معمر بن خلاد نقل می‌کند:
«عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ بِخُرَاسَانَ … فَقَالَ لِي: يَا مُعَمَّرُ إِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ، فَاكْتُبْ فِي رُقْعَةٍ: الْحَمْدُ وَ(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ وَآيَةَ الْكُرْسِيِّ، وَاجْعَلْهَا فِي غِلَافِ الْقَارُورَةِ.»(مكارم الأخلاق، ص۴۷۴ ؛ بحار الأنوار، ج۶۰، ص۲۶)
معمر بن خلاد می‌گوید: همراه امام رضا علیه‌السلام در خراسان بودم. حضرت به من دستور دادند عطری برای ایشان تهیه کنم. وقتی آن را آماده کردم، حضرت از آن خوششان آمد و فرمودند:
«ای معمر! چشم‌زخم حقیقت دارد. پس در برگه‌ای سوره حمد، سوره توحید، دو سوره معوذتین (فلق و ناس) و آیةالکرسی را بنویس و آن را در پوشش ظرف عطر قرار بده.»
این روایت نشان می‌دهد که در سنت اهل‌بیت علیهم‌السلام، استفاده از آیات قرآن به‌عنوان تعویذ و وسیله محافظت، امری پذیرفته بوده است؛ البته محور اصلی همچنان توکل به خدا و توجه قلبی به اوست.
۲. استفاده از نگین حدید صینی (هفت جلاله)
در روایتی که درباره نگین حدید با اذکار مشهور به «هفت جلاله» آمده، یکی از آثار آن دفع چشم‌زخم بیان شده است. در بخشی از این روایت آمده است:
«وَكَذَلِكَ مَنْ تُصِيبُهُ الْعَيْنُ فَإِنَّهَا تَزُولُ.»(الأمان، ص۵۰ ؛ مستدرك الوسائل، ج۳، ص۲۹۹)
«و نیز کسی که دچار چشم‌زخم شود، اثر آن از بین می‌رود.»
بر اساس این نقل، استفاده از انگشتر حدید صینی که بر آن اذکار مخصوص (هفت جلاله) نوشته شده، به‌عنوان وسیله‌ای برای دفع آثار چشم‌زخم معرفی شده است.
۳. خواندن دعاها و سوره‌های مخصوص برای درمان چشم‌زخم
بسیاری از دستورهای روایی درباره درمان چشم‌زخم مربوط به خواندن سوره‌های قرآن و دعاهای مخصوص است. این روش‌ها ساده، در دسترس و کاملاً مبتنی بر ذکر خدا هستند.
خواندن سوره حمد و معوذتین و مسح صورت
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِذَا كَسِلَ أَوْ أَصَابَتْهُ عَيْنٌ أَوْ صُدَاعٌ بَسَطَ يَدَيْهِ فَقَرَأَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ فَيَذْهَبُ عَنْهُ مَا كَانَ يَجِدُ.»
(بحار الأنوار، ج۸۹، ص۳۶۴)
ترجمه:
«هرگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله احساس کسالت می‌کردند یا چشم‌زخمی به ایشان می‌رسید یا دچار سردرد می‌شدند، دستان خود را می‌گشودند و سوره حمد و معوذتین را می‌خواندند، سپس با دست‌ها صورت خود را مسح می‌کردند و ناراحتی برطرف می‌شد.»
در روایتی دیگر نیز امام رضا علیه‌السلام همین روش را آموزش داده‌اند:
«وَسُئِلَ عَنِ الْعَيْنِ فَقَالَ: حَقٌّ، فَإِذَا أَصَابَكَ ذَلِكَ فَارْفَعْ كَفَّيْكَ حِذَاءَ وَجْهِكَ وَاقْرَأِ الْحَمْدَ وَقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ وَامْسَحْهُمَا عَلَى نَوَاصِيكَ فَإِنَّهُ نَافِعٌ بِإِذْنِ اللَّهِ.»(طبّ الأئمة، ص۱۱۹ ؛ بحار الأنوار، ج۶۰، ص۳۴)
«چشم‌زخم حقیقت دارد. پس اگر چنین چیزی به تو رسید، دو دستت را مقابل صورتت بالا ببر و سوره حمد، توحید و معوذتین را بخوان و بر پیشانی خود مسح کن که به اذن خدا سودمند است.»
دعای پیامبر برای محافظت حسنین علیهماالسلام
از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله برای امام حسن و امام حسین علیهماالسلام چنین دعا می‌خواندند:
«أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ وَأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى كُلِّهَا عَامَّةً مِنْ شَرِّ السَّامَّةِ وَالْهَامَّةِ وَمِنْ شَرِّ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ.»(الكافي، ج۲، ص۵۶۹)
«شما دو نفر را به کلمات کامل خدا و همه نام‌های نیکوی او پناه می‌دهم، از شر موجودات گزنده و کشنده، و از شر هر چشمِ آسیب‌رسان، و از شر حسود آنگاه که حسد ورزد.»
پیامبر پس از این دعا فرمودند که حضرت ابراهیم علیه‌السلام نیز اسماعیل و اسحاق علیهماالسلام را با همین دعا تعویذ می‌کرد.
در روایتی دیگر از امام صادق علیه‌السلام دعایی مشابه برای محافظت از خود و خانواده نقل شده است:
«أُعِيذُ نَفْسِي وَذُرِّيَّتِي وَأَهْلَ بَيْتِي بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ شَرِّ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ وَكُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ.»(المصباح للكفعمي، ج۱، ص۲۲۰)
«خود، فرزندان و خانواده‌ام را به کلمات کامل خدا پناه می‌دهم از شر هر شیطان، هر موجود آزاررسان و هر چشمِ آسیب‌رسان.»
دعای تعلیم داده شده توسط جبرئیل
در کتاب «جنة الأمان» نقل شده است که جبرئيل بر پيغمبر نازل شد و او را اندوهگين ديد و از آن پرسيد، فرمود:حسنين عليهما السّلام را چشم زدند،فرمود:اى محمّد چشم زخم حقیقت دارد آنها را با اين تعويذ آسوده كن:
اَللَّهُمَّ يَا ذَا اَلسُّلْطَانِ اَلْعَظِيمِ وَ اَلْمَنِّ اَلْقَدِيمِ وَ اَلْوَجْهِ اَلْكَرِيمِ ذَا اَلْكَلِمَاتِ اَلتَّامَّاتِ وَ اَلدَّعَوَاتِ اَلْمُسْتَجَابَاتِ عَافِ اَلْحَسَنَ وَ اَلْحُسَيْنَ مِنْ أَنْفُسِ اَلْجِنِّ وَ أَعْيُنِ اَلْإِنْسِ . (جنة الأمان، ص۱۳۳)
خواندن سوره همزه برای رفع چشم‌زخم
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
«إِذَا قُرِئَتْ عَلَى مَنْ بِهِ عَيْنٌ زَالَتْ عَنْهُ الْعَيْنُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.»(تفسير البرهان، ج۵، ص۷۵۵)
«هرگاه سوره همزه بر کسی که دچار چشم‌زخم شده خوانده شود، به قدرت خداوند چشم‌زخم از او برطرف می‌شود.»
در مجموع، روایات نشان می‌دهند که مؤثرترین روش‌های درمان و محافظت از چشم‌زخم در نگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام، خواندن قرآن، دعاهای مأثور، پناه بردن به خدا و حفظ ارتباط معنوی با اوست. ابزارهایی مانند تعویذ قرآنی یا نگین‌های خاص نیز در برخی نقل‌ها آمده‌اند، اما همواره در چارچوب توکل به خدا و نه به‌عنوان عامل مستقل از اراده الهی مطرح شده‌اند.